ایرانیان خارج از کشور در تلاش برای نجات اطرافیان از فقر؛ خیلی‌ها کسی را ندارند به دادشان برسد

حتی انتقال مبالغ اندک پول به ایران نیز به‌ دلیل تحریم‌ها و نبود مسیرهای رسمی مبادله‌ ارز با مشکلات جدی همراه است

سایه رحیمی روزنامه‌نگار 

پنج شنبه ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ برابر با ۳۰ آوریل ۲۰۲۶

این روزها که گرانی و تورم سفره‌ ایرانیان را به‌شکلی بی‌سابقه‌ کوچک کرده و خطر گسترش فقر میان لایه‌های مختلف جامعه به‌شدت افزایش یافته، جامعه در تبعید ایران بیش از گذشته به ارسال کمک‌های مالی به داخل کشور روی آورده است.

هرچند برای شناسایی نیازمندان، جمع‌آوری پول و ارسال کمک‌های مالی سازوکار مشخص و سازمان‌یافته‌ای وجود ندارد، از آنجا که بحران اقتصادی کنونی تقریبا همه اقشار از متوسط تا فقیر را متاثر کرده است، هر ایرانی ساکن خارج از کشور می‌کوشد به‌ قدر توان و بضاعت، دست‌کم هوای اطرافیانش را داشته باشد.

نشانه‌های این روند را می‌توان در افزایش چشمگیر پیام‌های مربوط به مبادله ارز در گروه‌های تلگرامی ایرانیان خارج از کشور و همچنین رشد فعالیت صرافی‌ها و شبکه‌های غیررسمی انتقال ارز مشاهده کرد؛ روندی که از همبستگی ایرانیان خارج از کشور با مردم داخل حکایت دارد، اما فراتر از آن، عمق فاجعه گسترش تصاعدی فقر در ایران را بازتاب می‌دهد.

وقتی در یک گروه تلگرامی که اعضای آن ایرانیان ساکن یکی از شهرهای اروپایی‌اند، کاربری با توضیح «فوری برای خرید دارو در ایران»، پیشنهاد مبادله ۱۰۰ یورو را منتشر کرد، میان اعضا درباره اوضاع اقتصادی وخیم ایران گفتگویی درگرفت که محور آن چگونگی کمک‌رسانی ایرانیان خارج از کشور به داخل، با وجود تحریم و نبود مسیرهای رسمی انتقال پول، بود.

اغلب مشارکت‌کنندگان اتفاق نظر داشتند که سازوکار مطمئن و مشخصی برای این کار وجود ندارد و در چنین شرایطی، هر فرد ناگزیر است در حد توان، از نزدیکان و آشنایان خود حمایت کند.

با این حال، این رویکرد هم دست‌کم دو چالش اساسی دارد؛ نخست اینکه منابع مالی ایرانیان خارج از کشور نیز محدود است و برخی اصلا توان و امکان کمک به دیگران را ندارند و دوم اینکه بیشتر ایرانیان داخل، کسی را خارج از کشور ندارند که همین کمک‌های حداقلی را به آنان برساند.

ارسال کمک‌هایی هرچند اندک برای اطرافیان

 مریم، ساکن یکی از شهرهای اروپا، ماهانه حدود هزار و ۵۰۰ یورو درآمد دارد که بخش قابل‌توجهی از این درآمد صرف اجاره‌ مسکن می‌شود و باقی آن نیز هزینه‌های روزمره و خوردوخوراک را پوشش می‌دهد. با این حال، نزدیک به شش ماه است که هر ماه بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ یورو برای پدر و مادرش در ایران می‌فرستد، البته با «دردسر زیاد».

او می‌گوید حتی انتقال همین مبلغ اندک نیز به‌ دلیل تحریم‌ها و نبود مسیرهای رسمی مبادله‌ ارز به‌شدت دشوار است. در صورت استفاده از صرافی‌ها، درصد قابل‌توجهی از پول کسر می‌شود و شبکه‌های غیررسمی انتقال ارز هم که اغلب از داخل ایران فعالیت می‌کنند، ریسک‌هایی به همراه دارند. از سوی دیگر محدودیت‌‌های انتقال پول در اروپا نیز به پیچیدگی این روند افزوده است. با این حال، مریم تاکید می‌کند: «با وجود همه‌ این دشواری‌ها، این پول را به هر شکلی که شده می‌فرستم، اما مسئله اینجا است که دردی از پدر و مادرم دوا نمی‌کند، چون حتی برای هزینه‌ دارو و درمان یا نیازهای حداقلی معیشت آنان هم کافی نیست.»

سمیرا نیز که ساکن یکی از شهرهای اروپا است، هر ماه مبلغی را به‌عنوان کمک‌هزینه برای خواهرش در ایران که کودکی چهارماهه دارد، ارسال می‌کند. او می‌گوید: «همه ما از گرانی و تورم سرسام‌آور در ایران خبر داریم، اما عمق این بحران را نمی‌توانیم به‌درستی درک کنیم، چون آنجا نیستیم و از نزدیک نمی‌بینیم مردم چه رنجی را تحمل می‌کنند.»

سمیرا در ادامه، به تجربه‌ای شخصی اشاره می‌کند و می‌گوید: «اسفندماه معادل ۲۰۰ یورو برای خواهرم فرستادم. تصورم این بود که با این پول می‌توانند هزینه‌های خرید عید، خوراک و نیازهای روزمره‌ بچه را پوشش دهند، اما حالا متوجه شده‌ام که این مبلغ در همین مدت کوتاه فقط صرف خرید چند قلم دارو و مایحتاج اولیه کودک، مثل پوشک و لوازم بهداشتی شده است.»

به گفته‌ او، قیمت هر بسته پوشک به بیش از یک‌ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان رسیده است که ظرف سه تا چهار روز هم تمام می‌شود. با این حال، خواهر سمیرا به او گفته که از همین حمایت اندک نیز خوشحال است و نگرانی اصلی‌اش بابت خانواده‌هایی است که کودک خردسال یا بیمار در خانه دارند و کسی را هم در داخل یا خارج از کشور ندارند که دستشان را بگیرد.

گزارش جدید‌ مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که تورم نقطه‌به‌نقطه در فروردین ۱۴۰۵ به ۱۱۵ درصد رسیده و تورم سالانه‌ خوراکی‌ها نیز ۷۴.۸ درصد بوده است؛ با وجود اینکه منابع رسمی در جمهوری اسلامی معمولا آمارهای مربوط به تورم و بیکاری را با رویکردی محافظه‌کارانه و بر مبنای حداقل‌ها منتشر می‌کنند، همین اعداد و ارقام نیز به‌روشنی از عمق بحران اقتصادی حکایت دارند.

طی هفته‌های اخیر مسعود پزشکیان، رئیس دولت چهاردهم، و دیگر مقام‌های دولتی بارها ادعا کرده‌اند که در بازار کالاهای خوراکی کمبودی وجود ندارد. این در حالی است که گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد موجود بودن کالاها بیش از آنکه نشانه‌ ثبات بازار باشد، نتیجه‌ مستقیم کاهش شدید قدرت خرید مردم است. با این حال دولتی‌ها حتی از همین وضعیت هم برای خود دستاوردسازی می‌کنند.

افزایش مداوم نرخ ارز در یک سال گذشته، رشد تورم، نابودی کسب‌وکارها و قطع مکرر اینترنت شرایطی را رقم زده‌ که بقای میلیون‌ها ایرانی اکنون با خطر جدی مواجه است. در چنین شرایطی حتی ارسال مبالغ اندک پول به داخل ایران هم چالش‌ها و دردسرهایی دارد.

روش‌ها و دردسرهای انتقال پول به ایران

در نبود شبکه‌ رسمی و قانونی بانکی، انتقال پول به ایران معمولا از چهار مسیر اصلی انجام می‌شود: صرافی‌ها، شبکه‌های واسط تبادل ارز (که اغلب در تلگرام فعال‌اند)، مبادله بین‌فردی و ارسال از طریق مسافر.

انتقال از طریق مسافر، حتی اگر به فرد مسافر برای سپردن پول اطمینان وجود داشته باشد، به دلیل محدود بودن پروازها و مسافران، فعلا چندان مقدور نیست.

انتقال از طریق صرافی‌ها هم با دو چالش اساسی همراه است: نخست کسر کارمزدهای قابل‌توجه که به‌ویژه برای مبالغ پایین بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ یورو اصلا به‌صرفه نیست و دوم دشواری یافتن صرافی مطمئن. موارد زیادی بوده که صراف ارز را از فروشنده گرفته اما معادل ریالی آن را پرداخت نکرده و حتی تماس‌ها را هم پاسخ نداده است.

در روش مبادله‌ بین فردی، افراد در خارج از ایران ارز را میان خود جابه‌جا می‌کنند و معادل ریالی آن از طریق حساب‌هایی در داخل ایران به ذی‌نفع می‌پردازند. این روش به این جهت که افراد با یکدیگر قرار حضوری در شهر سکونت خود می‌گذارند و همانجا مبالغ را جابجا می‌کنند، قابل اطمینان اما وقت‌گیر است.

شبکه‌های واسط نیز که عمدتا بر بستر اینترنت و از طریق ربات‌های تلگرامی فعالیت می‌کنند، در زمان قطعی اینترنت عملا از کار می‌افتند. کارگزار یکی از این شبکه‌ها می‌گوید: «در دوره‌ قطعی اینترنت، هیچ مبادله‌ای انجام ندادیم، وقتی متوجه شدیم کسب‌وکارمان در حال نابودی است، برای ادامه‌ فعالیت، ناچار شدیم به یکی از کشورهای همسایه با دسترسی پایدار به اینترنت برویم. با این حال، از آنجا که واریز ریالی باید در داخل ایران انجام شود، همچنان در برقراری ارتباط و پیشبرد کار مشکل داریم.»

به گفته‌ او، حجم درخواست‌ها در دو ماه اخیر به‌ میزان بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است. اغلب متقاضیان هم فروشنده‌ یورو هستند و مبالغ هم معمولا کمتر از ۳۰۰ یورو است که نشان می‌‌دهد افراد در حال ارسال کمک مالی برای اطرافیانشان‌اند.

به گفته او، بخش عمده‌ دریافت‌کنندگان ارز دانشجویان ایرانی مشغول  تحصیل در خارج‌اند که خانواده‌هایشان از این طریق برای آن‌ها پول ارسال می‌کنند.

در کنار تمام دردسرهای موجود، انتقال پول از حسابی به حسابی دیگر هم می‌تواند یک چالش باشد. به‌خصوص در اروپا که نظام بانکی به‌منظور مقابله با پول‌شویی، بر نقل‌وانتقال‌های مالی محدودیت‌هایی اعمال می‌کند. این محدودیت‌ها در شرایط تحریم برای ایرانیان سختگیرانه‌تر نیز اجرا می‌شود. به‌ طوری‌ که انتقال پول از بانک‌های دولتی عملا غیرممکن است.

در این میان، بسیاری از ایرانیان از روش‌هایی مانند پی‌پال، ارز دیجیتال و بانک‌های مجازی به‌خصوص «رولوت» برای جابه‌جایی پول استفاده می‌کنند. با این حال، در روزهای اخیر، گزارش‌های متعددی در گروه‌های تلگرامی و شبکه اجتماعی اکس منتشر شده که نشان می‌دهد حساب شماری از کاربران ایرانی در این بانک مجازی مسدود شده است.

برخی کاربران دلیل این مسدودسازی را افزایش غیرمعمول حجم و دفعات تراکنش‌ میان حساب‌های متعلق به ایرانیان در هفته‌های اخیر عنوان کرده‌اند؛ روندی که به‌گفته‌ آن‌ها، از سوی این پلتفرم‌ها به‌عنوان فعالیت قابل‌بررسی تلقی شده است.

در مجموع آنچه امروز در ایران در حال وقوع است، نتیجه مستقیم ناکارآمدی و فساد حاکمیتی در داخل کشور و سیاست‌های تنش‌آفرین در خارج از کشور است. فساد و ناکارآمدی در داخل به گسترش فقر، فلاکت، بیکاری و تورم سرسام‌آور منجر شده و سیاست خارجی مخرب نیز امکان هرگونه مبادله پولی امن با ایران را از بین برده است.

در نتیجه ارسال کمترین مبالغ به ایران هم به فرایندی پر دردسر و پرخطر تبدیل شده، در صورتی‌ که روش‌های انتقال امن مانند «وسترن یونیون» حتی در کشور افغانستان نیز در دسترس است، اما ایران در کنار کره شمالی، از معدود کشورهایی است که این امکان برایش وجود ندارد.

در ایران به دلیل اینکه جمهوری اسلامی از طریق شبکه‌های پولشویی به گروه‌های موسوم به «مقاومت» پول می‌دهد، امکان انتقال قانونی پول وجود ندارد و تاوان این محدودیت را هم ایرانیانی می‌دهند که نمی‌توانند در شرایط دشوار، دست همدیگر را بگیرند.

نکته مهم‌تر اینکه حتی اگر ایرانیان خارج از کشور همه دردسرهای انتقال غیررسمی پول را به جان بخرند و مبلغی را برای اطرافیانشان ارسال کنند، این کمک‌ها درصد کمی از جامعه را پوشش می‌دهد و همچنان میلیون‌ها ایرانی در نقاط مختلف کشور گرفتار فقر، بیکاری و بحران دارو و درمان‌اند و کسی را هم ندارند که به دادشان برسد. در چنین وضعیتی، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، به مردم می‌گوید: «نگران نباشید».

مریم می‌گوید: «از وقتی این پیام را خوانده‌ام، به‌شدت عصبانی‌ام. چون همه‌ ما نگران سرنوشت مردمی هستیم که گروگان گرفته شده‌اند و هیچ راه موثر و قابل‌اتکایی برای ارتباط و کمک‌رسانی به آن‌ها وجود ندارد.»

ایندیپندنت فارسی