ایران، تنگه هرمز و بحران انرژی اروپا

ایران نقطه ضعف جهان را شناسایی کرد. آیا اروپا به آن پایان خواهد داد؟

بحران انرژی که به دلیل محاصره تنگه هرمز و آسیب به زیرساخت‌ها در خلیج [فارس] در حال شکل‌گیری است، تمام جهان را تکان داده است • در این میان، اروپا تلاش می‌کند تا ایجاد شبکه‌های برق یکپارچه و پروژه‌های هسته‌ای را سرعت ببخشد، اما درمی‌یابد که جایگزین‌ها برای دور زدن ایران محدود، گران و در معرض تهدید هستند.

آساف اونی گلوبز (Globes) انتشار: ۲۵.۰۳.۲۶، ساعت ۰۷:۳۹

جنگ در ایران برای اروپا و کل جهان، اهمیت استراتژیک تنگه هرمز را روشن کرد. این مسیر کشتیرانی باریک که برای هزاران سال هدف جنگ‌های بین امپراتوری‌های رقیب بوده است، به ایرانی‌ها یک «گلوگاه» برای فشار بر اقتصاد جهانی می‌دهد. با عبور ۲۰٪ از ترافیک جهانی نفت و ۲۵٪ از ترافیک جهانی گاز طبیعی مایع (LNG)، و همچنین کود شیمیایی، هلیوم، آلومینیوم، فولاد و حتی محصولات غذایی مانند خرما - این تنگه به هر قدرتی که دریانوردی آزاد در آن را تهدید کند، توانایی ایجاد آنچه سازمان بین‌المللی انرژی در این هفته «بزرگترین بحران انرژی تاریخ» نامید را می‌دهد.

در اروپا، مردم در حال حاضر در این فکر هستند که چگونه این وابستگی را از بین ببرند، حتی اگر این فرآیندی باشد که سال‌ها طول بکشد. وزیر انرژی بریتانیا در مورد بحران فعلی گفت: «تا زمانی که استقلال انرژی در اروپا نداشته باشیم و به قیمت‌هایی که طرف‌های دیگر به دلیل منافع خود تعیین می‌کنند وابسته باشیم، این وضعیت ادامه خواهد داشت.» اگرچه بریتانیا و بسیاری از کشورهای اروپایی مستقیماً به نفت خلیج فارس وابسته نیستند، اما به دلیل تأثیر بر قیمت‌های انرژی در بازار آزاد، در معرض جهش هزینه‌ها قرار دارند و از یک «اثر زنجیره‌ای» رنج می‌برند که در آن افزایش قیمت‌ها به افزایش هزینه‌های تولید و از آنجا به تورم در طیف وسیعی از محصولات تبدیل می‌شود.

این درک، اروپا را به دو جهت سوق می‌دهد: اول انرژی سبز و دوم انرژی هسته‌ای. اگرچه در سال‌های اخیر، با توجه به مشکلات بدهی کشورهای اروپایی، یارانه‌ انرژی‌های بادی و خورشیدی به شدت کاهش یافته بود، اما بحران کنونی نیروهایی را که خواستار تکیه بر خورشید و باد هستند، احیا کرده است. در جبهه هسته‌ای، رئیس کمیسیون اروپا و صدراعظم آلمان هر دو اعتراف کردند که تصمیم برلین برای بستن نیروگاه‌های هسته‌ای آلمان یک «اشتباه استراتژیک تاریخی» بوده است و اروپا در میانه موجی از برنامه‌ریزی برای «راکتورهای کوچک» است که تولید انرژی را با ریسک کاهش‌یافته ممکن می‌سازد. به طور همزمان، اروپا در دهه آینده بیش از ۱.۵ تریلیون [یورو] برای اتصال شبکه‌های برق کشورهای اروپایی، از کشورهای بالتیک تا شبه‌جزیره ایبریا، سرمایه‌گذاری خواهد کرد تا از پتانسیل تولید برق در سطح کل اروپا بهتر استفاده کند.

چالش دور زدن تنگه

از نظر جغرافیایی، اروپا می‌تواند برای تشویق به دور زدن تنگه دردسرساز هرمز تلاش کند، اما گزینه‌های موجود چندان گسترده نیستند. به عنوان مثال، در هفته‌های اخیر سعودی‌ها تعداد نفت‌کش‌های پهلو گرفته در بندر ینبع در دریای سرخ را افزایش داده‌اند. نفتی که در عربستان تولید می‌شود به سواحل خلیج فارس فرستاده نمی‌شود تا از آنجا با تانکر به سراسر جهان برود، بلکه از طریق خط لوله‌ای منتقل می‌شود که ظرفیت نهایی آن «تنها» ۵ میلیون بشکه در روز است و تاکنون فقط یک‌چهارم آن را منتقل کرده است.

یک تحلیلگر در "Global Energy Monitor" این هفته به رسانه‌های آلمانی گفت: «این خط لوله به عنوان خط لوله اصلی صادرات عربستان طراحی نشده بود، بنابراین ظرفیت آن در واقع مانع از افزایش صادرات نفت می‌شود.» صادرات از طریق دریای سرخ همچنین می‌تواند منجر به افزایش استفاده از خط لوله نفتی «سومد» (Sumed) شود که مسیر آن در نزدیکی کانال سوئز قرار دارد و آن‌ها را از نیاز به عبور از کانال و پرداخت هزینه‌های بالا معاف می‌کند.

خط لوله دیگری که می‌توان در مواقع اضطراری نفت را از آن عبور داد، خط لوله‌ای است که «حبشان» در امارات متحده عربی را به «فجیره» در عمان متصل می‌کند؛ بندری که دقیقاً پس از خروج از تنگه هرمز قرار دارد. ظرفیت آن ۱.۸ میلیون بشکه در روز است. برای مقایسه، قبل از جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از خلیج فارس عبور می‌کرد. مسیر دیگر برای صادرات نفت از منطقه خاورمیانه، مسیری است که از شمال عراق، از کرکوک به بندر جیهان ترکیه در مدیترانه می‌رسد. این خط لوله به دلیل وضعیت انفجاری، هم‌اکنون در حال استفاده است.

مشکل این راه‌حل‌ها و همچنین زیرساخت‌های پیچیده استخراج نفت، مایع‌سازی گاز و حمل و نقل مواد در مقادیر زیاد از طریق خلیج فارس، این واقعیت است که آن‌ها به نسبت در برابر حمله آسیب‌پذیر هستند. ایران نه تنها عملاً هرمز را با چندین موشکِ دقیق به سمت کشتی‌ها مسدود کرد، بلکه به ظرفیت تولید LNG قطر آسیب رساند، به سایت‌های تولید نفت در کویت خسارت وارد کرد و بنادر عمان، امارات متحده عربی و بحرین را هدف قرار داد. کل زنجیره تأمین سوخت‌های فسیلی در برابر حمله آسیب‌پذیر است، از جمله خطوط لوله‌ای که آن‌ها را به غرب (ینبع) یا جنوب (فجیره) منتقل می‌کنند.

یک آسیب‌پذیری جهانی

در واقع، اروپا باید قبلاً و پس از انفجار خط لوله نورد استریم در حدود چهار سال پیش، متوجه می‌شد که وابستگی‌اش به گاز و نفت چقدر غیرمسئولانه است. در زمان صلح، ترافیک ممکن است طبق روال معمول پیش برود، اما همانطور که نورد استریم نشان داد، یک تیم کوچک شش نفره و مقداری مواد منفجره برای پایان دادن به تجارت گاز به ارزش ۱۰ میلیارد دلار در سال و آغاز فرآیندهای عظیم صنعتی‌زدایی در آلمان کافی بود.

در همین حال، در اروپا آن‌ها سعی دارند تأکید کنند که منابع اصلی نفت اتحادیه، نروژ، ایالات متحده و قزاقستان هستند. نفت عربستان تنها ۶.۸ درصد از کل واردات سال گذشته را تشکیل می‌داد. در زمینه گاز مایع، اروپا وابستگی بیشتری به خلیج [فارس] دارد و حدود ۹ درصد از واردات آن با تانکر از قطر تأمین می‌شود. نروژ، ایالات متحده و روسیه (که به دلیل نیاز اروپا به گاز از تحریم‌ها مستثنی شده بود) تأمین‌کنندگان اصلی LNG هستند. الجزایر تأمین‌کننده اصلی گاز طبیعی اتحادیه است، اما عمدتاً برای کشورهای اروپای جنوبی از طریق خطوط لوله نسبتاً کوتاه. در اروپا اکنون در حال بررسی اتصال شبکه‌ای هستند که به اسپانیا و فرانسه کشیده شده تا به کشورهای اروپای شمالی متصل شود، اما این‌ها پروژه‌های پیچیده و طولانی‌مدت هستند.

این واقعیت که تنها یک‌چهارم تولید سوخت‌های فسیلی در خلیج [فارس] را می‌توان برخلاف حمل و نقل دریایی، از طریق خطوط لوله به خارج از منطقه فرستاد، یک نقطه ضعف جهانی است. حتی اگر راه حلی برای این مشکل پیدا شود، کالا‌های زیادی وجود دارند که نمی‌توان آن‌ها را با لوله ارسال کرد؛ از آلومینیوم گرفته تا هلیوم و محصولات پلاستیکی. طبق گزارش مؤسسه تحقیقات اقتصادی در کیل (Kiel)، جدا از سوخت‌های فسیلی، سالانه کالاهایی به ارزش ۷۷۳ میلیارد یورو از تنگه هرمز عبور می‌کند.

کمبود گزینه‌ها ممکن است طرفین را به سمت یافتن یک راه حل دیپلماتیک سوق دهد. ایران از پیش ادعا کرده است که «تنها» کشتی‌های آمریکایی و اسرائیلی اجازه عبور از تنگه را ندارند و چندین کشتی هندی حامل گاز طبیعی پیش از این بدون مداخله از آن عبور کرده‌اند. یک تعهد بین‌المللی به این موضوع ممکن است به باز شدن گره کمک کند.

به گزارش «وال استریت ژورنال»، مصری‌ها پیشنهاد تشکیل یک «کمیته نظارتی» بر آزادی تردد را داده‌اند. اگرچه تهران در روزهای اخیر موضع خود را سخت‌تر کرده و وزیر امور خارجه از «حق ترانزیت» سخن گفته که از عبورکنندگان از هرمز اخذ خواهد شد، اما این واقعیت که ایرانی‌ها بر هر دو طرف تنگه کنترل ندارند، موضع بین‌المللی آن‌ها را تضعیف می‌کند. رهبران اروپایی پیش از این از آنچه از رهبری ایران باقی مانده خواسته‌اند تا برای باز کردن تنگه تحت فشار قرار گیرند و ائتلافی متشکل از ۲۲ کشور اعلام کرده‌اند که در صورت لزوم «آماده اتخاذ اقداماتی» برای ایمن‌سازی عبور کشتی‌های تجاری هستند.

N12