ﭘﻞ ﻣاﺘﯿﮏ 1956

ﻣﺎرﮐﺲ و ﻓﺮوﯾﺪ

ﻣﻨﺒﻊ: وﺳﺘﺮن ﺳﻮﺳﯿﺎﻟﯿﺴﺖ، ﺑﻮﺳﺘﻮن، اﯾﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪه، ﻣﺎرس-آورﯾﻞ 1956؛ روﻧﻮﯾﺴﯽ: ﺗﻮﺳﻂ آدام ﺑﯿﻮك.

اروسو ﺗﻤﺪن. ﭘﮋوﻫﺸﯽ ﻓﻠﺴﻔﯽ در ﺑﺎب ﻓﺮوﯾﺪ. ﻧﻮﺷﺘﻪي ﻫﺮﺑﺮت ﻣﺎرﮐﻮزه. اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﯿﮑﻦ، ﺑﻮﺳﺘﻮن، 1955، 277 ﺻﻔﺤﻪ، 3. 95 دﻻر.

ﮐﺘﺎب ﻣﺎرﮐﻮزه ﺗﻼش ﺑﺮاي ﺧﻮاﻧﺶ ﻣﺎرﮐﺲ از ﻓﺮوﯾﺪ را از ﺳﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮد. ﺗﻼشﻫﺎي ﻗﺒﻠﯽ، ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﺗﻮﺳﻂ راﯾﺶ و آزﺑﻮرن، ﺑﻪ ﻃﺮز ﻓﺠﯿﻌﯽ ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮردﻧﺪ. ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي راﯾﺶ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ ﯾﮏ ﺳﮑﻮ نِ ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد، ﺑﻪ ﺳﺨﺘﯽ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ﯾﮏ ﺟﻨﺠﺎل ﺧﺼﻮﺻﯽ ﻣﺴﺨﺮه ﮐﺎﻓﯽ ﺑﻮدﻧﺪ. ﮐﺎر آزﺑﻮرن، ﻣﺤﺼﻮل دوره ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺮدﻣﯽ اﺳﺘﺎﻟﯿﻨﯿﺴﺘﯽ، ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺟﺬب ﺧﺮده ﺑﻮرژوازي ﻃﺮاﺣﯽ ﺷﺪه ﺑﻮد، ﺑﻪ زودي ﺗﻮﺳﻂ ﺧﺮده ﺑﻮرژوازي ﻏﺮﺑﯽ و رژﯾﻢ ﺑﻠﺸﻮﯾﮑﯽ ﻓﺮاﻣﻮش ﺷﺪ. رواﻧﮑﺎوي ﺑﺨﺸﯽ از ﯾﮏ دﮐﺘﺮﯾﻦ رادﯾﮑﺎل ﯾﺎ ﻣﺒﻨﺎي ﺟﺪﯾﺪي ﺑﺮاي آن ﻧﺸﺪ، ﺑﻠﮑﻪ ﺻﺮﻓ ﺎً راﻫﯽ ﺑﺮاي اﻧﺘﻘﺎل ﭘﻮل از ﺑﺴﯿﺎري از اﻓﺮاد ﻣﻮرد ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﺪود اﻓﺮاد ﻣﻮرد ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺑﻮد. ﺑﺎ اراﺋﻪ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺮاي »ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎي« اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﺳﮑﻮن اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژﯾﮏ، ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺨﺸﯽ از ﺳﮑﻮن ﻋﻤﻮﻣﯽ رﮐﻮد ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ، ﺣﺪاﻗﻞ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺷﻔﺎﻫﯽ ﭘﺎﯾﺎن ﯾﺎﺑﺪ. ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺠﺪد ﺑﺎ اﺻﻄﻼﺣﺎت رواﻧﮑﺎوي ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﮔﺬاﺷﺖ؛ ادﺑﯿﺎت، ﻫﻨﺮﻫﺎ، ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﺳﯿﺎﺳﺖ. ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ، رواﻧﮑﺎوي ﺑﻪ ﺷﺎﺧﻪاي ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﺎص ﺧﻮد را ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﯽداد. ﭘﺲ از اﺳﺘﻘﺮار، ﺑﺎ ﮐﺸﻒ »ﻣﺸﮑﻼت« ﺟﺪﯾﺪ و ﺑﯿﺸﺘﺮ در ﺣﻮزه ﺧﻮد، ﺑﺎ اﯾﺠﺎد ﻣﺪاوم »ﺗﻘﺎﺿﺎ« ﺑﺮاي ﺧﺪﻣﺎﺗﺶ، ﺧﻮد را در رﻗﺎﺑﺖ ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ اﺑﺰارﻫﺎي اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژﯾﮏ ﺗﺪاوم ﺑﺨﺸﯿﺪ. اﮐﻨﻮن اﯾﻦ ]ﺳﯿﺴﺘﻢ/ﺳﯿﺴﺘﻢ[... / ﺑﺨﺸﯽ ﺟﺪاﯾﯽﻧﺎﭘﺬﯾﺮ از ﺳﺎﺧﺘﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻏﺎﻟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم اﯾﺪهﻫﺎ را ﺗﺠﺎري ﻣﯽﮐﻨﺪ و از ﭼﯿﺰﻫﺎي ﻣﻠﻤﻮس و ﻧﺎﻣﻠﻤﻮس ﺑﻪ ﻃﻮر ﯾﮑﺴﺎن ﯾﮏ ﺗﺠﺎرت ﻣﯽﺳﺎزد.

رواﻧﮑﺎوي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﺗﺠﺎرت ﺑﺮاي ﻣﺎرﮐﻮزه ﺟﺬاﺑﯿﺘﯽ ﻧﺪارد. او ﻧﯿﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻓﺮوﯾﺪ، اﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻨﺴﺠﻢﺗﺮ، ﺑﯿﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﺮوﯾﺪ و ﻋﻠﻢ او ﺗﻤﺎﯾﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﻣﯽﺷﻮد. ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎرﮐﻮزه، درﻣﺎن ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﺎﺷﺪ، ﺣﺘﯽ اﮔﺮ ﻫﯿﭻ ارﺗﺒﺎﻃﯽ ﺑﺎ »ﻓﺮارواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ« ﻓﺮوﯾﺪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﯾﺎ ارﺗﺒﺎط ﺧﻮد را از دﺳﺖ داده ﺑﺎﺷﺪ. او ﻓﮑﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ »ﺑﯿﻨﺶﻫﺎي اﻧﺘﻘﺎدي رواﻧﮑﺎوي در ﺣﻮزه ﻧﻈﺮﯾﻪ، و ﺷﺎﯾﺪ ﺑﻪ وﯾﮋه در ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻧﻈﺮﯾﻪ از درﻣﺎن ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﻓﺎﺻﻠﻪ را دارد، ﺑﻪ ﻗﺪرت ﮐﺎﻣﻞ ﺧﻮد دﺳﺖ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ«. ﻣﺎرﮐﻮزه ﮐﻪ ﯾﮏ ﺗﺤﻠﯿﻠﮕﺮ ﻧﯿﺴﺖ، از اﺧﺘﻼف ﻓﺮوﯾﺪي ﺑﯿﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻋﻠﻢ ﻧﮕﺮان ﻧﯿﺴﺖ، و از اﯾﻨﮑﻪ رواﻧﮑﺎوي ﻣﻨﺒﻊ ﺑﯿﻤﺎري ﻓﺮدي را در ﺑﯿﻤﺎري ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﯽدﻫﺪ و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﺳﻌﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎي ﻓﺮدي را ﺑﺪون درﻣﺎن ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ درﻣﺎن ﮐﻨﺪ، ﻧﮕﺮان ﻧﯿﺴﺖ. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، ﺗﺤﻠﯿﻠﮕﺮان ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ اﺧﺘﻼف را ﮐﻨﺎر ﺑﮕﺬارﻧﺪ، ﮐﻪ در ﻧﺘﯿﺠﻪ »ﺗﺠﺪﯾﺪﻧﻈﺮﻃﻠﺒﯽ« ﻓﺮوﯾﺪي را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽدﻫﺪ - ﻗﺮﺑﺎﻧﯽ ﮐﺮدن ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺑﺮاي ﺗﺠﺎرت.

ﻣﺎرﮐﻮزه ﻣﯽﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺤﺘﻮاي اﻧﻘﻼﺑﯽ »اﻧﻔﺠﺎري« ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي ﻓﺮوﯾﺪ را اﺣﯿﺎ ﮐﻨﺪ. از ﻧﻈﺮ او، »ﺗﺠﺪﯾﺪﻧﻈﺮﻃﻠﺒﺎن« ﺑﺎ ﮐﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻓﺮوﯾﺪ از ﻣﻔﺎﻫﯿﻤﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻏﺮﯾﺰه ﻣﺮگ، ﮐﺸﺘﻦ ﭘﺪر ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ، ﻋﻤﻠﮑﺮد ﻧﺎﺧﻮدآﮔﺎه، داﻣﻨﻪ و اﻫﻤﯿﺖ ﺟﻨﺴﯿﺖ، ﺑﻌُﺪ ﻋﻤﯿﻖ ﺗﻀﺎد ﺑﯿﻦ ﻓﺮد و ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻏﯿﺮه، ﺑﻪ رواﻧﮑﺎوي ﺧﯿﺎﻧﺖ ﮐﺮدﻧﺪ. ﺑﻪ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ، آﻧﻬﺎ ﺑﻪ رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ ﺳﻨﺘﯽ آﮔﺎﻫﯽ ﭘﯿﺶ از ﻓﺮوﯾﺪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ-ﻣﺎدي را ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺧﻼﻗﯽ-ﻣﻌﻨﻮي ﺗﺒﺪﯾﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و راهﺣﻞﻫﺎ را در ﺳﺎزﮔﺎريﻫﺎ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻀﺎدﻫﺎ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ. و ﻣﺎرﮐﻮزه درﺳﺖ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ؛ ﻧﻈﺮﯾﻪ و ﻋﻤﻞ »ﺗﺠﺪﯾﺪﻧﻈﺮﻃﻠﺒﯽ« ﻓﺮوﯾﺪي اﺻﻼحﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﯾﺎ ﻏﯿﺮاﻧﻘﻼﺑﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺷﺮاﯾﻂ ﻓﻌﻠﯽ، ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي )ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ اﻏﻠﺐ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻓﻌﺎل( »ﺿﺪاﻧﻘﻼﺑﯽ« اﺳﺖ. اﻣﺎ اﯾﻦ را ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺧﯿﻠﯽ ﺟﺪي ﮔﺮﻓﺖ، زﯾﺮا ﻋﻠﯿﺮﻏﻢ ﮐﺎرﺑﺮد اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژﯾﮏ ﮔﺴﺘﺮده آن، رواﻧﮑﺎوي و ﻣﺒﺎرزات رﻗﺎﺑﺘﯽ در ﻗﻠﻤﺮو آن ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻃﻮﻓﺎﻧﯽ در ﻗﻮري اﺳﺖ.

ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي »اﻧﻔﺠﺎري« ارزش ﻧﻘﺪي ﮐﻤﯽ دارﻧﺪ. ﺑﺎ رد رادﯾﮑﺎﻟﯿﺴﻢ از ﻧﻈﺮ ﻣﺎرﮐﺴﯽ، رد ﻣﺎرﮐﺴﯿﺴﻢ از ﻧﻈﺮ رواﻧﮑﺎوي ﻧﯿﺰ از راه ﻣﯽرﺳﺪ. ﺷﮑﻮﻓﺎﯾﯽ رواﻧﮑﺎوي ﺗﻨﻬﺎ در اﺷﮑﺎل »اﺻﻼحﺷﺪه« آن اﻣﮑﺎنﭘﺬﯾﺮ ﺑﻮد. در ﺷﮑﻞ »ارﺗﺪﮐﺲ« آن، ﺑﻪ ﺳﻤﺖ دﮔﻤﺎﺗﯿﺴﻢ ﻓﺮﻗﻪاي ﮔﺮاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺖ و ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﯽ، ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﯽ و رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺑﺴﯿﺎري از ﻓﺮﺿﯿﺎت آن در ﺗﻀﺎد ﺑﻮد، ﺑﻪ ﻃﻮر ﻓﺰاﯾﻨﺪهاي ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ دﻓﺎع ﺷﺪ. ﮔﺬﺷﺘﻪ از اﻧﺸﻌﺎﺑﺎت ﻧﺎﺷﯽ از رﻗﺎﺑﺖ ﻋﺎدي در اﯾﻦ ﺣﻮزه، رواﻧﮑﺎوي ﺑﺮاي اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮔﺴﺘﺮده ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﺑﺎﺷﺪ، ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮ ارزش درﻣﺎﻧﯽ ﺧﻮد ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﯽﮐﺮد. در ﻧﺎاﻣﯿﺪي ﺑﺎزاري وﺟﻮد ﻧﺪارد؛ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺑﺎزار اﻣﯿﺪ و ﺳﻼﻣﺖ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮ ﻣﯽﺷﻮد، ﻧﺎاﻣﯿﺪي ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯽﺷﻮد. و اﮔﺮ رﻓﺘﺎري ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن »ﻋﺎدي« ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽﺷﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺻ ﻼً در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽﺷﺪ، ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﯿﻤﺎري روح اﻋﻼم ﺷﻮد، ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ﮐﻪ درﻣﺎنﻫﺎي ﺧﯿﺎﻟﯽ وﺟﻮد دارد، ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎي ﺧﯿﺎﻟﯽ ﻧﯿﺰ وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ. رواﻧﮑﺎوي ﻫﻢ ﯾﮏ ﻣﺪ اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺑﯿﺎن ﯾﮏ ﺳﺮدرﮔﻤﯽ ﻓﺰاﯾﻨﺪه در ﻫﺮج و ﻣﺮج اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ رو ﺑﻪ رﺷﺪ ﯾﮏ ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﺣﺎل ﮔﺬار.

ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺎرﮐﻮزه ﻧﯿﺰ ﮐﺎﻣ ﻼً ﻓﺮوﯾﺪي ﻧﯿﺴﺖ. آﻧﭽﻪ او از ﻓﺮوﯾﺪ ﺑﺮداﺷﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ، ﺑﺮاي دوﻣﯽ ﺗﻌﺠﺐآور ﺑﻮد. ﻣﻄﻤﺌﻨ ﺎً، ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﺣﺠﯿﻢ ﻓﺮوﯾﺪ، ﻣﺎﻫﯿﺖ آزﻣﺎﯾﺸﯽ ﺑﺴﯿﺎري از ﻓﺮﺿﯿﻪﻫﺎي او، و ﻋﻘﺐﻧﺸﯿﻨﯽﻫﺎ و ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﻧﻪ ﭼﻨﺪان ﻧﺎدري ﮐﻪ ﻣﺸﺨﺼﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي اوﺳﺖ، ﯾﺎﻓﺘﻦ ﻣﺘﻦ ﻓﺮوﯾﺪي ﺑﺮاي دﯾﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ را ﻣﻤﮑﻦ ﻣﯽﺳﺎزد. اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺎرﮐﻮزه در ﻓﺮوﯾﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از آﻧﭽﻪ ﻓﺮوﯾﺪ ﺧﻮدش ﻣﯽدﯾﺪ، ﻣﯽﺑﯿﻨﺪ، اﻟﺒﺘﻪ ﻫﯿﭻ اﺳﺘﺪﻻﻟﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺎرﮐﻮزه ﻧﯿﺴﺖ، ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻣﺮدم اﻏﻠﺐ ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از آﻧﭽﻪ از آن آﮔﺎه ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻓﺮوﯾﺪ، اﮔﺮﭼﻪ از ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي اﻧﻘﻼﺑﯽ ﺧﺎص ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎﯾﺶ ﻧﺎآﮔﺎه ﺑﻮد، ﺑﺎ اﯾﻦ وﺟﻮد آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ وﺟﻮد آورد. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻓﺮوﯾﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ »اﻧﻘﻼﺑﯽ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ اﻧﻘﻼﺑﯽ ﺑﻮرژواي دﯾﺮﻫﻨﮕﺎم اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﺗﺮﯾﺎﻟﯿﺴﻢ ﻣﮑﺎﻧﯿﮑﯽ را ﺑﻪ رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﮐﺮد. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﺿﻌﯿﺖ »رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ« ﮐﻪ ﻓﺮوﯾﺪ از آن ﺟﺪا ﺷﺪ، او ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺧﻮد را ﯾﮏ ﻧﻮآور اﻧﻘﻼﺑﯽ ﺑﺪاﻧﺪ. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، از ﻣﻮﺿﻌﯽ ﮐﻪ ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﻟﻐﻮ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻣﺮوزي اﺳﺖ، او ﭼﯿﺰي ﺑﯿﺶ از ﯾﮏ ﺑﻮرژواي ﺳﺮﺧﻮرده ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻧﻤﯽرﺳﺪ. او ﻓﺮاﺗﺮ از ﺟﺎﻣﻌﻪاش را ﻧﻤﯽدﯾﺪ، ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﮐﻪ ﺑﺮاي او ﺻﺮﻓ ﺎً »ﺟﺎﻣﻌﻪ« ﺑﻮد و - ﻃﺒﻖ ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎﯾﺶ - ﻫﯿﭻ ﮐﺎري ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ در ﻣﻮرد آن اﻧﺠﺎم دﻫﺪ.

ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ در ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻫﺎﺑﺰ، ﺟﻨﮓ داﺋﻤﯽ ﻫﺮ ﮐﺲ ﻋﻠﯿﻪ ﻫﻤﻪ، ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺪاﺧﻠﻪ اﻗﺘﺪار دوﻟﺘﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﮐﻨﺘﺮل اﺳﺖ، در ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻓﺮوﯾﺪ ﻧﯿﺰ ارﺿﺎي ﮐﺎﻣﻞ ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﻏﺮﯾﺰي اﻧﺴﺎن ﺑﺎ وﺟﻮد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺘﻤﺪن ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر اﺳﺖ. ارﺿﺎي ﻏﺮاﯾﺰ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺎﺑﻊ اﻟﺰاﻣﺎت ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﻓﺮﻫﻨﮓ، اﻧﺤﺮاف روﺷﻤﻨﺪ و ﺳﺨﺘﮕﯿﺮاﻧﻪ ﻏﺮاﯾﺰ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ اﻫﺪاف ﻣﻔﯿﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ. ﻣﯽﺗﻮان ﯾﺎ ارﺿﺎي ﮐﺎﻣﻞ ﻏﺮاﯾﺰ را داﺷﺖ، اﻣﺎ ﻫﺮج و ﻣﺮج، ﯾﺎ ﺗﻤﺪن و در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺳﺮﮐﻮب ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﻏﺮﯾﺰي، اﻣﺎ ﻧﻪ ﻫﺮ دو را ﻫﻤﺰﻣﺎن. از آﻧﺠﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻋﻤﻮﻣ ﺎً دوﺳﺖ دارﻧﺪ ﮐﯿﮏ ﺧﻮد را ﺑﺨﻮرﻧﺪ و آن را ﻧﯿﺰ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ ﻧﺎراﺿﯽ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد. ﺑﺮﺧﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ از دﯾﮕﺮان ﻧﺎراﺿﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﯾﮏ ﺗﺤﻠﯿﻠﮕﺮ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﻨﺪ. اﻣﺎ وﺿﻌﯿﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻧﯿﺴﺖ. از ﻧﻈﺮ ﻣﺎرﮐﻮزه، اﯾﻦ ﺑﺪﺑﯿﻨﯽ ﮐﺎﻣ ﻼً ﺑﯽاﺳﺎس اﺳﺖ و ﻟﺰوﻣ ﺎً از ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻓﺮوﯾﺪ ﻧﺎﺷﯽ ﻧﻤﯽﺷﻮد. ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ، ﺧﻮد اﯾﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺣﺎﮐﯽ از ﯾﮏ راه ﺣﻞ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﺮاي اﯾﻦ ﻣﻌﻀﻞ اﺳﺖ. راه ﺣﻞ، راه ﺣﻞ ﻣﺎرﮐﺲ اﺳﺖ، اﮔﺮﭼﻪ ﻣﺎرﮐﻮزه ﻫﺮﮔﺰ از ﻣﺎرﮐﺲ ﻧﺎﻣﯽ ﻧﻤﯽﺑﺮد. ﺳﺮﻣﺎﯾﻪداري در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي او ﯾﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »ﺗﻤﺪن ﺻﻨﻌﺘﯽ« ﯾﺎ ﺻﺮﻓ ﺎً ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »ﺳﻠﻄﻪ« ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد؛ اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎ« و ﻏﯿﺮه. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، ﮐﻞ ﺗﻮﺻﯿﻒ او از »ﺟﺎﻣﻌﻪ« ﯾﮏ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﺎرﮐﺴ ﯽِ ﻣﺆدﺑﺎﻧﻪ و ﭘﻮﺷﯿﺪه از ﺳﺮﻣﺎﯾﻪداري، ﮔﺮاﯾﺶﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪاي آن و ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻏﻠﺒﻪ ﮐﺮد ﺗﺎ زﻧﺪﮔﯽ ﺷﺎدﺗﺮي ﻣﻤﮑﻦ ﺷﻮد. اﮔﺮﭼﻪ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻣﺎرﮐﺴﯽ »ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺮوع« ذﮐﺮ ﻧﺸﺪه ﻣﺎرﮐﻮزه را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽدﻫﺪ، او ﺳﻌﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ اﯾﻦ ﺗﺼﻮر را اﻟﻘﺎ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ از آﻧﺠﺎ ﮐﻪ »ﻣﻘﻮﻻت رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﯽ ﺑﻪ ﻣﻘﻮﻟﻪﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ« )ﻫﺮ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﮐﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ(، اﮐﻨﻮن ﻻزم اﺳﺖ »ﺟﻮﻫﺮ ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﯽ را ﺗﻮﺳﻌﻪ دﻫﯿﻢ. « ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، آﻧﭽﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ، از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪا ﺑﻪ زﺑﺎن ﺑﺴﯿﺎر ﮐﻤﺘﺮ ﻣﺒﻬﻢ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻣﺎرﮐﺴﯽ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ.

ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، ﺗﻨﻬﺎ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دو ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ واﺣﺪ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮﺳﻨﺪ، ﯾﻌﻨﯽ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ، ﻣﺎﻧﻨﺪ اﯾﻨﺠﺎ، رواﻧﮑﺎوي و ﻣﺎﺗﺮﯾﺎﻟﯿﺴﻢ دﯾﺎﻟﮑﺘﯿﮑﯽ ﻫﺮ دو ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن دادن ﺟﻬﺖ ﺗﻮﺳﻌﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﻪ ﺳﻮي زﻧﺪﮔﯽ ﺑﻬﺘﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ، اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ اﺳﺖ. ﺗﺎ ﻫﻤﯿﻦ اواﺧﺮ، ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺎرﮐﻮزه، »ﮐﻤﺒﻮد« ﺧﻮاﺳﺘﺎر »ﺳﺮﮐﻮبﻫﺎ« ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪي ﺑﻮد و از آﻧﻬﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﺮد. آﻧﭽﻪ در اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﺎرﮐﺴﯿﺴﺘﯽ ﺻﺎدق اﺳﺖ، ﯾﻌﻨﯽ اﯾﻨﮑﻪ ﺳﻮﺳﯿﺎﻟﯿﺴﻢ ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻻﯾﯽ از ﺗﻮﻟﯿﺪ را ﭘﯿﺶﻓﺮض ﻣﯽﮔﯿﺮد، در ﻣﻮرد رواﻧﮑﺎوي ﻧﯿﺰ ﺻﺎدق اﺳﺖ. ﭘﺎﯾﺎن ﯾﺎ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻬﺘﺮ ﮐﺎﻫﺶ اﺧﺘﻼف ﺗﺎﺳﻒﺑﺎر ﺑﯿﻦ ارﺿﺎي راﻧﻪﻫﺎي ﻏﺮﯾﺰي و ﻧﻈﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺳﻄﺤﯽ از ﺗﻮﻟﯿﺪ و ﺑﻬﺮهوري اﺳﺖ ﮐﻪ زﻣﺎن ﺑﯿﺸﺘﺮي را ﺑﻪ »ﻟﯿﺒﯿﺪو« اﺧﺘﺼﺎص ﻣﯽدﻫﺪ، اﻣﮑﺎن ﺑﺎزي ﺑﯿﺸﺘﺮ و ﮐﺎر ﮐﻤﺘﺮ را ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽﮐﻨﺪ. اﺳﺘﺜﻤﺎر، ﯾﺎ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻬﺘﺮ »ﻣﺤﺪودﯾﺖ«، دﯾﮕﺮ ﺗﻮﺟﯿﻪﭘﺬﯾﺮ ﻧﯿﺴﺖ. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻃﺒﻘﺎﺗﯽ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﯾﺎ وﯾﮋﮔﯽ »ﺳﻠﻄﻪﮔﺮ« ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﻣﺎﻧﻊ از »ﺗﺼﻌﯿﺪ« ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﻟﯿﺒﯿﺪوﯾﯽ ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ، ﯾﻌﻨﯽ ﻃﺒﯿﻌﯽ، در ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﻟﯿﺒﯿﺪوﯾﯽ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽﺗﺮ ﺷﺪن و آداب و رﺳﻮم ﺟﻨﺴﯽ ﮐﻤﺘﺮ ﻣﺤﺪود ﺷﺪه ﻣﯽﺷﻮد، ﮐﻪ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ »ﺗﺼﻌﯿﺪ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻓﺮوﯾﺪي را از ﺑﯿﻦ ﻣﯽﺑﺮد ﯾﺎ ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯽدﻫﺪ.

در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ ﻣﺎرﮐﺲ، ﺗﺎرﯾﺦ ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺒﺎرزات ﻃﺒﻘﺎﺗﯽ اﺳﺖ، ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺎرﮐﻮزه، ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻓﺮوﯾﺪ، ﺗﺎرﯾﺦ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺳﺮﮐﻮب اوﺳﺖ. او ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ: »ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ وﺟﻮد اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﻧﺴﺎن، ﺑﻠﮑﻪ وﺟﻮد ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ او را ﻧﯿﺰ ﻣﺤﺪود ﻣﯽﮐﻨﺪ، ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﺶﻫﺎﯾﯽ از وﺟﻮد اﻧﺴﺎﻧﯽ، ﺑﻠﮑﻪ ﺧﻮد ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻏﺮﯾﺰي او را ﻧﯿﺰ«. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ، از ﻧﻈﺮ ﻣﺎرﮐﻮزه، ﻓﺮوﯾﺪ ﭼﯿﺰي ﺑﯿﺶ از ﻣﺎرﮐﺲ را در ﺑﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮد، »زﯾﺴﺖﺷﻨﺎﺳﯽﮔﺮاﯾﯽ« او »ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﯽ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﻋﻤﯿﻖﺗﺮ و ﺟﺎﻣﻊﺗﺮ اﺳﺖ.

ﺑﻪ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ، اﯾﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﺤﻠﯿﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ رادﯾﮑﺎل ﻣﺎرﮐﺲ در ﺗﻀﺎد ﻧﯿﺴﺖ، ﺑﻠﮑﻪ آن را ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ.

اﻟﺒﺘﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﻣﺎرﮐﺲ را ﯾﮏ »ﻓﺮوﯾﺪي« ﺗﺼﻮر ﮐﺮد، ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻣﺎرﮐﺲ ﯾﮏ داروﯾﻨﯿﺴﺖ ﺑﻮد، ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ »داروﯾﻨﯿﺴﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ« را ﺑﭙﺬﯾﺮد. و اﯾﻦ ﺣﺘﯽ اﮔﺮ ﻣﺎرﮐﺲ ﺗﻮﺿﯿﺢ ﺧﺎص ﻓﺮوﯾﺪي از ﻣﮑﺎﻧﯿﺴﻢ ﺳﺮﮐﻮب را رد ﻣﯽﮐﺮد، ﻧﯿﺰ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﺑﻮد. زﯾﺮا او ﻣﻄﻤﺌﻨ ﺎً ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﺳﺘﺜﻤﺎر و ﺳﺘﻢ ﺑﺮ ﮐﻞ اﻧﺴﺎن ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﯽﮔﺬارد و او را از ﻫﺮ ﻧﻈﺮ، از ﺟﻤﻠﻪ ارﺿﺎي ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﻏﺮﯾﺰياش، ﻓﻠﺞ ﻣﯽﮐﻨﺪ. اﻣﺎ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽرﺳﺪ ﺟﺎﯾﯽ ﺑﺮاي »ﻣﺎرﮐﺴﯿﺴﻢ« ﻣﺎرﮐﻮزه در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﺮوﯾﺪ وﺟﻮد دارد، ﺟﺎﯾﯽ ﺑﺮاي زﯾﺴﺖﺷﻨﺎﺳﯽ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﯽﻃﺒﻘﻪ ﻓﺮوﯾﺪ در ﻧﻈﺎم ﻣﺎرﮐﺲ وﺟﻮد ﻧﺪارد. اﻧﺴﺎن، ﺑﺮاي ﻣﺎرﮐﺲ، درﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﺒﯿﻌﺖ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد، ﯾﮏ اﺻﻄﻼح اﻧﺘﺰاﻋﯽ اﺳﺖ. از ﻧﻈﺮ او، آﻧﭽﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ آن ﺳﺮ و ﮐﺎر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﻢ، اﻧﺴﺎن ﺗﺎرﯾﺨﯽ اﺳﺖ، و ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑﺎ ﻃﺒﻘﺎت اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺳﺎﺧﺘﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ در ﺣﺎل ﺗﻐﯿﯿﺮ، در ﻃﺒﯿﻌﺘﯽ ﮐﻪ ﺧﻮد را ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽدﻫﺪ و ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ. ﮔﻤﺎﻧﻪزﻧﯽ در ﻣﻮرد اﻧﺴﺎن، ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ، ﺗﻨﻬﺎ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎي ﻣﻠﻤﻮس در ﺟﻮاﻣﻊ واﻗﻌ ﺎً ﻣﻮﺟﻮد در دورهﻫﺎي ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﺧﺎص ﻣﻌﻨﺎ دارد، ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﮔﻤﺎﻧﻪزﻧﯽﻫﺎﯾﯽ، ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﺤﻘﯿﻖ در ﮔﺬﺷﺘﻪ و آﯾﻨﺪه، ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان واﺳﻄﻪاي ﺑﺮاي درك و ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻼت واﻗﻌ ﺎً ﻣﻮﺟﻮد ﻋﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ.

ﻫﺮ ﺟﺎ ﮐﻪ ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ وﺟﻮد دارد، ﺑﺎﯾﺪ ﺳﺘﻤﮕﺮاﻧﯽ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﻧﻪ ﺻﺮﻓ ﺎً ﯾﮏ »ﻧﯿﺎز اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ« ﺑﺮاي ﺳﺮﮐﻮب ﻏﺮاﯾﺰ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﺗﻤﺪن. اﮔﺮ ﻏﺮاﯾﺰ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﯾﮑﺴﺎن ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﻣﯿﺰان ﯾﺎ ﻓﻘﺪان ارﺿﺎي آﻧﻬﺎ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺟﺎﯾﮕﺎه در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻃﺒﻘﺎﺗﯽ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺘﻔﺎوت ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. اﮔﺮ اﯾﻦﻃﻮر ﻧﺒﺎﺷﺪ، ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ در ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻓﺮوﯾﺪي آﻣﺪه اﺳﺖ، اﮔﺮ »ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ ﺗﻤﺪن« ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﯾﮏ اﻧﺪازه ﺻﺎدق ﺑﺎﺷﺪ، اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﯿﺰان زﯾﺎدي »ﺧﻮدﺳﺮﮐﻮﺑﯽ« از ﺳﻮي اﻋﻀﺎي ﺳﺘﻤﮕﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ. و در واﻗﻊ، آﻧﻬﺎ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎﻋﺚ ﺳﺮﮐﻮب ﺷﻮﻧﺪ و از آن رﻧﺞ ﺑﺒﺮﻧﺪ، اﻣﺎ ﻧﻪ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ دﻏﺪﻏﻪ وﯾﮋه ﺑﺮاي ﺗﻤﺪن، ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ دﻟﯿﻞ ﮐﻪ در آن اﺑﺰاري ﺑﺮاي ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﯾﺎ اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﻣﯽﺑﯿﻨﻨﺪ. ﻣﺎرﮐﻮزه، ﺑﺮﺧﻼف ﻓﺮوﯾﺪ، از ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻣﺮوزي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﻣﺴﺘﻌﺪ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و از ﺗﻐﯿﯿﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﮐﻪ رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽ ﻓﺮوﯾﺪي را ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ، ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل، ﺑﺎ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪن در »ﻋﻤﯿﻖﺗﺮﯾﻦ ﻻﯾﻪﻫﺎي ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ« ﻓﺮوﯾﺪ، ﻓﺮاﺧﻮان او ﺑﺮاي ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ اﻣﺮوزي، ﺻﺮﻓ ﺎً ﯾﮏ ﺗﻤﺮﯾﻦ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﺑﺪون ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ ﮐﺎرﺑﺮد در ﮐﻨﺶﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﯽﻣﺎﻧﺪ. ﻋﻘﯿﻢ ﺑﻮدن »ﺗﺠﺪﯾﺪﻧﻈﺮﻃﻠﺒﯽ« ﮐﺎﻣ ﻼً ﺑﺎ ﻋﻘﯿﻢ ﺑﻮدن »ارﺗﺪﮐﺲ« ﻓﺮوﯾﺪي ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ دارد، ﺣﺘﯽ اﮔﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻃﺒﻘﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ را در ﻧﻈﺮﯾﻪ ﮐﻠﯽ ﺧﻮد در ﻣﻮرد اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻀﺎد ﺑﯿﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺑﮕﻨﺠﺎﻧﺪ. آﻧﭽﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﻋﻤﻞ ﮐﺮد، ﻓﻘﻂ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻃﺒﻘﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ.